Cây Vảy tê tê có công dụng như nào trong y học cổ truyền?

Trong kho tàng Y học cổ truyền, cây Vảy tê tê – loại thảo dược có hình dáng đặc biệt, cụm hoa xếp lớp giống vảy con tê tê. Không chỉ được trồng làm cảnh, cây còn được sử dụng để thanh nhiệt, hỗ trợ điều trị ho ra máu, tiểu ra máu và nhiều bệnh lý khác.

Cây Vảy tê tê là loại cây thân thảo mọc đứng, cao khoảng 1–2m, phần gốc có thể hóa gỗ. Thân và cành phủ lớp lông vàng dày, hơi lượn sóng.

Lá gồm 3 lá chét, trong đó lá giữa lớn hơn rõ rệt. Mép lá hơi lượn sóng, cả hai mặt đều có lông (mặt trên lông vàng, mặt dưới lông trắng). Hoa mọc thành cụm dài ở nách lá hoặc đầu cành, được bao bọc bởi các lá bắc xếp lớp như vảy, tạo nên hình dáng đặc trưng.

Quả chia thành 4 đốt, có lông mịn màu trắng hoặc vàng. Cây ra hoa và kết quả từ tháng 4–5 đến tháng 12 hằng năm.

Cây phân bố tại nhiều nước châu Á như Trung Quốc, Campuchia, Lào, Thái Lan, Indonesia. Ở Việt Nam, cây mọc phổ biến tại bãi đất hoang, ven rừng, rừng thưa, từ miền Bắc đến Tây Nguyên, ở độ cao lên đến 1.600m.

Bộ phận dùng làm thuốc gồm toàn cây và rễ, thu hái chủ yếu vào mùa hè. Dược liệu có thể dùng tươi hoặc phơi khô bảo quản.

Theo giảng viên Cao đẳng ngành Dược, hiện nay, thành phần hóa học của Phyllodium elegans chưa được nghiên cứu đầy đủ. Tuy nhiên, các loài cùng chi như Phyllodium pulchellum đã được phát hiện chứa nhiều flavonoid và indole alkaloid – những hợp chất có đặc tính chống oxy hóa và bảo vệ gan.

Điều này gợi mở khả năng cây Vảy tê tê cũng có những hoạt chất sinh học tiềm năng, tuy nhiên cần thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu để xác nhận.

Theo giảng viên Cao đẳng Y học cổ truyền, Trường Cao đẳng Dược Sài Gòn co biết, cây có vị đắng nhẹ, tính bình, quy kinh Can và Phế, với các tác dụng chính:

1. Điều trị bệnh đường hô hấp

Tại Quảng Trị và Thừa Thiên – Huế, người dân thường hãm hoa cây như trà để uống, hỗ trợ điều trị ho, viêm họng, cảm cúm. Với đặc tính thanh nhiệt, vị thuốc giúp giảm viêm và làm dịu đường hô hấp.

2. Chữa ho ra máu

Dùng 20–30g rễ (hoặc lá) sắc với 500ml nước còn 200ml, chia uống 2 lần/ngày. Bài thuốc này giúp hỗ trợ cầm máu và giảm viêm nhiễm đường hô hấp.

3. Hỗ trợ điều trị tiểu ra máu

Cách sắc và liều lượng tương tự bài thuốc trên. Tác dụng chủ yếu là thanh nhiệt, làm sạch đường tiết niệu và hỗ trợ cầm máu.

4. Điều trị bệnh ngoài da

Lá tươi rửa sạch, giã nát đắp lên vùng lở đầu, viêm vú, mụn nhọt. Dân gian Campuchia còn dùng rễ cây trong chế phẩm trị mụn và bệnh tiêu hóa.

5. Tán ứ, tiêu thũng

Rễ phơi khô sắc uống ngày 2 lần giúp hỗ trợ giảm sưng tấy, tụ máu bầm do chấn thương.

Mặc dù ứng dụng lâu đời trong Y học cổ truyền, nhưng các nghiên cứu hiện đại về cây còn hạn chế. Một số công bố trên tạp chí Bioengineered cho thấy chiết xuất methanolic từ cây có tác dụng ức chế sự phát triển của các dòng tế bào ung thư như u não (U251-MG), ung thư đại trực tràng (HCT116) và u hắc tố (A375).

Kết quả bước đầu cho thấy chiết xuất làm giảm khả năng tồn tại và tăng quá trình chết tế bào ung thư. Tuy nhiên, đây mới chỉ là nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và cần thêm bằng chứng lâm sàng.

Cây Vảy tê tê là một vị thuốc dân gian có giá trị trong Y học cổ truyền, với công dụng thanh nhiệt, tán ứ, tiêu thũng, cầm máu và hỗ trợ điều trị bệnh hô hấp, tiết niệu. Dù tiềm năng dược lý khá lớn, song vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu hiện đại để xác định rõ thành phần và cơ chế tác dụng.

Việc sử dụng cây nên có sự tư vấn của chuyên gia y học cổ truyền để đảm bảo an toàn và hiệu quả tối ưu.